Limfni sistem – zašto je zapostavljen i uticaj na zdravlje

Pripremam predavanje iz fiziologije. Deo o limfi, i posle toliko godina iskustva, čini mi se podjednako nedefinisan kao i kada sam i sâm bio student. Nekoliko pitanja se nameće. Koja je uloga limfe? Zašto se o limfi malo govori? Koje su dijagnostičke i terapijske opcije?

Zašto se o limfi malo govori u zvaničnoj medicini

Limfa održava ravnotežu tečnosti u telu, prenosi masti iz creva (hilomikrone) i ima ključnu imunološku ulogu (limfni čvorovi kao filteri za patogene). Ako krv donosi kiseonik i hranljive materije, limfa odnosi višak tečnosti. Limfni sudovi sakuplјaju plazmu i njene sastojke koji su izlučeni iz kapilara u intersticijumski prostor i odvode tečnost u desnu i levu potklјučnu venu, na mestu spajanja sa odgovarajućim unutrašnjim jugularnim venama. Količina proteina koja se na ovaj način vrati u cirkulaciju, u toku jednog dana iznosi 25–50 odsto od ukupne količine proteina plazme. Preko limfnih sudova transportuju se i apsorbovane masne kiseline dugog lanca i holesterol iz creva.

Limfa teče sporije, nema sopstvenu pumpu kao srce, i ne stvara dramatične simptome dok problem ne postane ozbiljan (npr. limfedem ruke nakon operacije raka dojke kao sekundarni oblik). Poremećaji se često razvijaju neprimetno i sporo.

Postoji i urođeni (primarni) limfedem, što je retka bolest, javlja se kod otprilike 1 na 100.000 ljudi (Milroy-ev ili Meige-ov sindrom). Može se ispoljiti već pri rođenju ili kasnije, u pubertetu ili odraslom dobu. Uzrok je nedovoljno razvijen limfni sistem (manji broj limfnih sudova ili njihova disfunkcija). Iako redak, ovaj tip limfedema je hroničan i neizlečiv, ali se uspešno kontroliše kompresijom, limfnom drenažom i redovnim praćenjem.

Dijagnostika je teška

Limfni sudovi su tanki i providni, pa se teže prikazuju imidžing metodama kao što su limfografija i limfoscintigrafija, ali se retko rade van specijalizovanih centara, jer zahtevaju upotrebu kontrasta i radioaktivnih izotopa. Jedan od problema je i taj što klinička praksa akcenat stavlja na srce i krvne sudove, jer kardiovaskularne bolesti ugrožavaju život (infarkt, šlog). Limfni sistem retko izaziva akutnu smrtnost, ali iako značajno utiče na kvalitet života, ne izaziva dovoljnu pažnju kliničara.

Terapijske opcije su ograničene

Za razliku od vaskularnih bolesti, limfni poremećaji se leče uglavnom limfnom drenažom, odnosno terapijskom tehnikom koja podrazumeva blage, ritmične masažne pokrete usmerene u pravcu toka limfe. Cilj je da se poboljša protok limfe kroz limfne sudove, smanji otok (edem) i olakša izbacivanje viška tečnosti i proteina iz tkiva. Najčešće se koristi kod limfedema, ali i u rehabilitaciji posle operacija ili povreda, kako bi se smanjila upala i ubrzalo zarastanje.

Limfna drenaža može da se sprovodi mehanički (npr. manuelna limfna drenaža, odnosno specijalna masažna tehnika za protok limfe), i rehabilitaciono (elastični zavoji i specijalne kompresivne čarape izrađene prema meri, koje su standardna terapijska opcija za održavanje pritiska i sprečavanje otoka, čarape).

Farmakoterapija limfnih bolesti je zaista ograničena, ali mogu se pomenuti opcije poput benzopirona (flavonoidi koji smanjuju proteinski sadržaj limfe), diuretika kod kratkotrajnog edema, kao i lekova za lečenje osnovnog uzroka – antibiotici kod infekcija, antiparazitski lekovi kod filarioze, ili imunosupresivi kod autoimunih limfangiopatija.

Postoji i hirurška rekonstrukcija limfnog sistema, kao što su mikrovaskularne anastomoze između limfnih i venskih sudova (limfovenske anastomoze) i transplantacija limfnih čvorova, koje se primenjuju u težim oblicima limfedema.

Kao lekaru koji se bavi preventivom, čini mi se da je fizička aktivnost posebno važna kod svih problema s limfom, jer kontrakcije skeletnih mišića deluju kao pumpa koja podstiče limfni protok, smanjuje zastoje i sprečava nastanak ili pogoršanje limfedema.

Naravno, nikada ne treba zaboraviti na higijenu kože u prevenciji limfedema, svakodnevno pranje i sušenje kože, upotrebu blagih sapuna i hidratantnih krema, izbegavanje povreda i uboda, pravilno sečenje noktiju, nošenje zaštitne odeće i obuće, kao i na brzu reakciju na bilo kakve znake infekcije (crvenilo, toplina, bol).

Uz dobru higijenu kože, pacijentima se preporučuje i održavanje zdrave telesne težine, izbegavanje dužeg sedenja ili stajanja, lagane vežbe i limfna masaža, adekvatna ishrana bogata proteinima i antioksidansima, kao i redovne kontrole.

Shutterstock.com

Najpoznatija stanja i bolesti limfnog sistema

1. Limfedem

Nakupljanje limfe u tkivu zbog oštećenja ili zastoja u limfnim sudovima. Može biti primarni (urođeni) – limfni sudovi se nisu pravilno razvili i sekundarni (stečeni) – posle operacija, infekcija, traume ili zračenja (npr. kod raka dojke).

Lečenje: manuelna limfna drenaža, kompresivna terapija (zavoji, čarape), fizička aktivnost, zaštita kože od infekcija, a u težim slučajevima hirurške rekonstrukcije.

2. Limfangitis

Upala limfnih sudova, obično bakterijska (najčešće Streptococcus pyogenes). Klinički se vidi kao crvena pruga duž ekstremiteta, uz temperaturu i bol.

Lečenje: antibiotici, mirovanje, antiedematozna terapija.

3. Limfadenitis

Upala limfnih čvorova, obično u sklopu infekcije. Može biti lokalizovan (npr. vratni kod angine) ili generalizovan (virusne infekcije, HIV).

Lečenje: prema uzroku – antibiotici, antivirusna terapija, simptomatski tretman.

4. Limfomi

Maligne bolesti limfocita (Hodgkinov i ne-Hodgkinovi limfomi).

Lečenje: hemoterapija, imunoterapija, zračenje, transplantacija koštane srži.

5. Filarioza (tropski limfedem)

Parazitska infekcija (Wuchereria bancrofti) koja blokira limfne sudove i izaziva ekstremne otoke (elefantijaza).

Lečenje: antiparazitski lekovi (dietilkarbamazin, ivermektin), higijena i prevencija infekcija.

Na kraju, može se reći da iako fiziologija limfe nije dovoljno izučavana, njen značaj nije mali, jer ako krv donosi život, limfa ga održava bistrim.

Naslovna fotografija-Shutterstock.com