Najčešće bolesti koje prenose komarci: simptomi, dijagnoza, lečenje i prevencija

Na prvi pogled, komarci deluju bezazleno, ali s druge strane, predstavljaju ogromnu pretnju globalnom zdravlju.

Među najopasnijim bolestima koje prenose komarci nalaze se malarija, denga, žuta groznica, zika virusna bolest, groznica Zapadnog Nila i čikungunja. Svaka od ovih bolesti ima jedinstvenog uzročnika i specifične vektore, odnosno vrste komaraca koje je prenose.

Malarija je bolest uzrokovana parazitima iz roda Plasmodium, a prenosi je komarac roda Anopheles. Iako je malarija u našoj zemlji i većem broju drugih zemalja iskorenjena, ona i dalje predstavlja ogroman globalni problem, naročito u tropskim i suptropskim predelima.

Denga, žuta groznica i zika virusna bolest su bolesti izazvane virusima iz porodice Flaviviridae (zika virus, denga virus, virus žute groznice), a čikungunja virusom čikungunja iz porodice Togaviridae. Sve njih prenose komarci roda Aedes, pre svega vrste Aedes aegypti (egipatski komarac) i Aedes albopictus (poznat kao tigrasti komarac), koji je prisutan i u našim krajevima.

Zika virus, za razliku od ostalih navedenih bolesti, može da se prenese i seksualnim putem, a njegova najveća opasnost leži u prenošenju infekcije s majke na potomstvo, što može izazvati teške urođene anomalije poput mikrocefalije.

Groznica Zapadnog Nila uzrokovana je virusom Zapadnog Nila, koji pripada porodici Flaviviridae. Glavni prenosioci ovog virusa su komarci roda Culex. Ovi komarci se zaraze hraneći se krvlju inficiranih ptica, a zatim virus prenose na ljude. Bolest je postala endemična i u Srbiji, sa sporadičnim epidemijama tokom letnjih meseci. Vakcinacija je najefikasnija mera prevencije za žutu groznicu, a stalno se radi na usavršavanju vakcina za malariju, čikungunju i dengu. Pored toga, neophodno je sprovoditi opšte preventivne mere kao što su – lična zaštita korišćenjem repelenata, nošenje odeće s dugim rukavima i nogavicama, postavljanje zaštitnih mreža na prozore i vrata, redovno pražnjenje posuda sa stajaćom vodom, edukacija stanovništva o ovim bolestima i ličnoj zaštiti itd. Kontinuirani rad na suzbijanju komaraca na javnim površinama, kroz larvicidne i adulticidne tretmane, od presudnog je značaja za kontrolu populacije ovih insekata.

U ovom tekstu bićete upoznati sa najčešćim bolestima koje se prenose putem komaraca u svetu (malarija, denga, žuta groznica, zika virusna bolest, čikungunja i groznica Zapadnog Nila), njihovim prouzrokovačima, simptomima i znacima bolesti, kao i s mogućnostima dijagnostike, lečenja i prevencije (repelenti, mreže, odeća, vakcina, hemiprofilaksa itd.) protiv ovih bolesti.

Koje bolesti prenose komarci?

Komarci (Culicidae) su porodica insekata iz reda dvokrilaca. Postoje hiljade vrsta komaraca, a mogu se naći širom sveta. Iako su za mnoge od nas samo dosadni insekti, neke vrste komaraca predstavljaju najveću opasnost po zdravlje, jer su prenosioci uzročnika raznih bolesti.

Najčešće bolesti čiji se uzročnici prenose komarcima su:

• Malarija
• Denga groznica
• Groznica Zapadnog Nila
• Čikungunja (Chikungunya)
• Žuta groznica
• Zika virusna bolest (zika groznica)

Malarija – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

U 2023. godini u svetu je dijagnostikovano 263 miliona slučajeva malarije, a umrlo je 597.000 ljudi. U Africi je registrovano 94 odsto svih obolelih od malarije, a 95 odsto umrlih. Zemlje s najvećim brojem umrlih od malarije su Nigerija, Kongo, Niger i Tanzanija. U Srbiji (bivšoj Jugoslaviji) iskorenjena je 1974. godine.

Malarija je ozbiljna, potencijalno smrtonosna bolest uzrokovana parazitima iz roda Plasmodium, a prenosi se ubodom zaražene ženke komarca iz roda Anopheles. Iako postoji više od 200 vrsta ovih parazita, pet uzrokuje malariju kod ljudi: Plasmodium falciparum (uzrokuje najopasniji oblik malarije; infekcija može dovesti do smrtnog ishoda ako se ne leči, jer uzrokuje teške komplikacije poput cerebralne malarije, zatajenja organa i teške anemije; najčešće je prisutan u Africi); Plasmodium vivax (manje je opasan nego P. falciparum; paraziti mogu ostati u stanju mirovanja, kao hipnozoiti, u jetri i uzrokovati povratak bolesti, relaps čak i godinama nakon početne infekcije; najčešće je prisutan van Afrike); Plasmodium ovale (slično kao i P. vivax, može ostati u jetri u uspavanom obliku i uzrokovati relaps; dovodi do blažih simptoma i retko do smrtnog ishoda; najviše je prisutan u zapadnoj Africi); Plasmodium malariae (uzrokuje blage simptome, ali ponekad može doći do hronične infekcije koja može da traje godinama, pa čak i decenijama); i Plasmodium knowlesi (prenosi se s majmuna na ljude; retke su infekcije ovim plazmodijumom; može uzrokovati brzo napredovanje bolesti i teške simptome slične onima kod P. falciparum). Vreme od ugriza komarca do pojave prvih simptoma varira u zavisnosti od vrste plazmodijuma. Na primer, inkubacija za P. falciparum je 9–14 dana, a za P. malariae može trajati i do 40 dana ili duže. Najčešći put prenošenja je putem ženki komaraca roda Anopheles (ima ih preko 400 vrsta, a samo oko 30 može da prenosi malariju), koje se inficiraju sišući krv ljudi koji imaju parazite u sebi. Kod čoveka nastaje infekcija ubodom zaraženih ženki komaraca kojim se unose sporozoiti. Bolest se može preneti i putem transfuzije zaražene krvi ili transplantacijom organa, a ređe sa zaražene majke na dete tokom trudnoće ili porođaja.

Malarija se manifestuje u vidu cikličnih napada (malarični napadi), a svaki napad sastoji se iz tri faze: „hladna” faza (pacijent oseća intenzivnu hladnoću i drhtavicu, koža je bleda, pacijent cvokoće zubima; traje od 15 minuta do nekoliko sati), „vrela” faza (temperatura naglo raste i dostiže i do 41 stepen Celzijusa; prisutna je glavobolja, bolovi u mišićima i zglobovima, mučnina i povraćanje, koža je crvena i vruća; ova faza traje nekoliko sati) i faza znojenja (temperatura naglo pada, praćena obilnim znojenjem, prisutna je iscrpljenost i pospanost, a stanje se stabilizuje do sledećeg napada). Ovi napadi se ponavljaju na svakih 48 sati za P. vivax i P. ovale, 72 sata za P. malariae, a svakodnevno ili krajnje nepravilno za P. falciparum. Simptomi koji se najčešće javljaju su umor i opšta slabost, proliv i bolovi u stomaku, anemija (zbog razaranja crvenih krvnih zrnaca) i uvećanje slezine i jetre. Kod težih slučajeva malarije, obično uzrokovane parazitom P. falciparum, može doći do poremećaja svesti, konfuzije, epileptičnih napada, kome, prestanka rada bubrega, akutnog respiratornog distres sindroma (ARDS) i smrti.

Dijagnoza malarije postavlja se na osnovu kliničke slike i podataka o putovanju u endemska područja. Konačna dijagnoza se potvrđuje najčešće mikroskopskim pregledom krvi (bojenje uzorka krvi i utvrđivanje postojanja parazita pod mikroskopom) i brzim dijagnostičkim testovima (testovi detektuju antigene parazita u uzorku krvi i daju rezultat za 15–20 minuta), a ređe lančanom reakcijom polimerazom (PCR) kojom se otkriva i identifikuje DNK parazita malarije u krvi. Pravovremena dijagnoza i adekvatno lečenje (antimalaricima) ključni su za sprečavanje teških komplikacija i smrtnog ishoda. Treba voditi računa o rezistenciji plazmodijuma na određene antimalarike. Antimalarik se bira na osnovu specifičnosti destinacije, dužine boravka, zdravstvenog stanja osobe (trudnoća, alergije, hronične bolesti) i postojanja rezistencije na lek.

Shutterstock.com

Denga – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

Denga (Dengue) je virusna bolest koju prenose komarci i predstavlja ozbiljan zdravstveni problem u tropskim i suptropskim regionima širom sveta.

Od početka 2025. godine, 3,6 miliona slučajeva denge i preko 1.900 smrtnih slučajeva povezanih sa dengom prijavljeno je u 94 zemlje/teritorije u regionu Evrope SZO (EURO), regionima Amerike (PAHO), Jugoistočne Azije i Zapadnog Pacifika (SEARO i WPRO, respektivno), regionu Istočnog Mediterana SZO (EMRO) i u Africi. U EU/EEA (isključujući najudaljenije regione), četiri autohtona slučaja denge prijavljena su u Francuskoj i tri u Italiji u 2025. godini. Bolest nije endemska u zemljama EU/EEA već je putnici koji su se inficirali tokom boravka u zahvaćenim područjima importuju u zemlju i u slučajevima prisustva Aedes komaraca mogu izazvati pokretanje lokalne transmisije pri povratku. Klimatske promene i porast globalnih temperatura stvaraju povoljne uslove za razmnožavanje komaraca Aedes, zbog čega se denga sve više širi i na područja koja ranije nisu bila ugrožena, uključujući i delove Evrope.

Dengu uzrokuje denga virus iz porodice Flaviviridae. Postoje četiri serotipa (DEN-1, DEN-2, DEN-3 i DEN-4). Infekcija jednim serotipom pruža doživotni imunitet samo na taj serotip, ali ne i na ostala tri. To znači da osoba može da oboli od denge više puta.

Glavni put prenošenja je ubodom zaraženog komarca iz roda Aedes, a najčešće se radi o azijskom tigrastom komarcu (Aedes albopictus) i egipatskom komarcu (Aedes aegypti). Komarci se zaraze ubodom osobe koja ima denga virus u krvi. Komarci postaju zarazni 8–12 dana posle hranjenja krvlju zaražene osobe i ostaju doživotno zarazni. Najveća aktivnost komaraca je dva sata po izlasku sunca i nekoliko sati pre zalaska sunca. Obolela lica su zarazna za komarce neposredno pre početka febrilnosti, pa sve do kraja ovog perioda (oko 6–7 dana). Bolest se ne prenosi direktnim kontaktom sa obolelom osobom, već isključivo preko komarca. Inkubacija je obično 4–10 dana. Simptomi mogu varirati od blagih do teških (kada govorimo o denga hemoragijskoj groznici/ denga šok sindromu), a klinička slika se razvija kroz tri faze: febrilna faza (traje 2–7 dana i karakteriše je iznenadna pojava visoke temperature, koja često dostiže 40 stepeni Celzijusa, glavobolja, posebno jak bol iza očiju, bol u mišićima i zglobovima, mučnina, povraćanje, gubitak apetita, osip po telu), kritična faza (javlja se kod manjeg broja pacijenata, obično nakon pada temperature; traje 1–2 dana; karakteriše je povećana propustljivost krvnih sudova; često se javljaju nesanica, razdražljivost, jak bol u stomaku, uporno povraćanje, krvarenje iz nosa ili desni, kao i pojava modrica i petehija – sitnih tačkastih krvarenja po koži, otežano disanje i nakupljanje tečnosti u plućima), i faza oporavka (temperatura se stabilizuje, a oporavak je obično potpun; moguća je pojava osipa i jakog svraba po telu; prisutan je osećaj umora i iscrpljenosti). Međutim, samo jedna od četiri inficirane osobe virusom denge ima simptome bolesti (to je oko 25 odsto), a ostali su bez tegoba. Takođe, 5 odsto inficiranih virusom denge razvija tešku formu bolesti koja može da dovede do smrtnog ishoda. Teška forma denge se manifestuje: teškim curenjem plazme koje dovodi do šoka ili nakupljanjem tečnosti s respiratornim tegobama, teškim krvarenjem ili teškim oštećenjem organa kao što je hepatitis (povišene transaminaze ≥1.000 IU/L), koma i srčana insuficijencija. Letalitet se kreće 1–2 odsto. Pošto se osoba može zaraziti dengom više puta, to može da utiče da reinfekcija s drugim serotipom bude mnogo smrtonosnija od prve infekcije, zbog procesa koji se naziva pojačanje, zavisno od antitela (antibody-dependent enhancement – ADE). To je kada se postojeća antitela na jedan serotip vezuju za virusne čestice iz novog serotipa, ali ne uspevaju da ih neutrališu. Ovaj novi kompleks virus–antitelo preuzimaju receptori koji omogućavaju virusu da uđe u imune ćelije i replicira se. Ovo, zapravo, pojačava virusnu infekciju mnogo više nego da telo nije imalo postojeća antitela. Kao odgovor, razvija se „citokinska oluja”, a ovaj odgovor bio je odgovoran i za najteže simptome kod kovida-19. Citokinska oluja može izazvati tako snažan odgovor imunosistema da umesto da nas zaštiti od infekcije, uzrokuje krvarenje i otkazivanje organa.

Dijagnoza se postavlja na osnovu simptoma i podataka o putovanju u endemska područja. Konačna dijagnoza se potvrđuje laboratorijski i to putem serološkog testa (detekcija antitela – IgM i IgG na denga virus u krvi), testiranja na virusne antigene (detekcija specifičnog proteina virusa – NS1 i koristan je u ranoj fazi bolesti, kada su simptomi tek počeli), PCR testa (detekcija genetskog materijala virusa u uzorku krvi i predstavlja najprecizniji način za potvrdu infekcije). Rana dijagnoza je od ključnog značaja za adekvatno lečenje i sprečavanje komplikacija, naročito kod pacijenata koji razviju teški oblik bolesti. Iako ne postoji specifičan lek za dengu, lečenje je usmereno na ublažavanje simptoma, hidraciju i pažljivo praćenje.

Groznica Zapadnog Nila – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

Virus groznice Zapadnog Nila prvi put je identifikovan 1937. godine, u oblasti Zapadni Nil u Ugandi, a danas je prisutan širom sveta. Prema podacima Evropskog CDC, 2024. godine, zaključno sa 4. decembrom 2024. godine, 19 zemalja u Evropi je prijavilo 1.436 autohtonih slučajeva infekcije ljudi virusom Zapadnog Nila s poznatim mestom infekcije, a umrlo je 125 osoba. Slučajeve su prijavile sledeće zemlje: Italija (455), Grčka (217), Španija (138), Mađarska (111), Albanija (106), Rumunija (99), Turska (90), Srbija (63), Francuska (39), Austrija (34), Nemačka (27), Hrvatska (20), Bugarska (16), Slovačka (6), Slovenija (5), Kosovo* (4), Kipar (2), Češka (2) i Severna Makedonija (2). U Srbiji je od 2012. godine uveden nadzor nad groznicom Zapadnog Nila i registrovani su prvi slučajevi ove bolesti. Virus Zapadnog Nila je vektorska prirodnožarišna zoonoza, odnosno bolest koja se prenosi komarcima sa životinja na ljude. Iako većina zaraženih nema nikakve simptome, kod malog broja ljudi može da izazove ozbiljne komplikacije, posebno kod starijih osoba i onih sa oslabljenim imunitetom.

Uzročnik bolesti je virus Zapadnog Nila iz roda Flavivirusa, a porodice Flaviviridae. Virus se održava u prirodi kroz ciklus prenošenja između ptica i komaraca. Komarci, pre svega iz roda Culex pipiens, hrane se krvlju zaraženih ptica i na taj način se i sami inficiraju. Nakon toga, zaraženi komarci mogu preneti virus na druge ptice, ali i na ljude, konje i druge sisare. To znači da kod ljudi i sisara virus ne dostiže dovoljno visoku koncentraciju da bi ga drugi komarci mogli preuzeti i dalje prenositi (slepi domaćini). Zbog toga, oni ne doprinose daljem širenju virusa. Glavni put prenošenja je putem uboda zaraženog komarca, najčešće iz roda Culex. Retko se prenosi transfuzijom zaražene krvi, transplantacijom organa, s majke na dete tokom trudnoće, porođaja ili dojenja, perkutanim (ubod na iglu) i konjunktivalnim izlaganjem. Virus se ne prenosi direktnim kontaktom sa obolelom osobom, ljubljenjem ili seksualnim odnosom. Inkubacija je obično 3–14 dana. Oko 80 odsto zaraženih osoba ima asimptomatsku infekciju, odnosno nema simptome, a oko 20 odsto ima blagu kliničku sliku (groznicu Zapadnog Nila). Obično, simptomi su slični gripu (temperatura, glavobolja, bolovi u mišićima i zglobovima, malaksalost, ređe osip po koži trupa i ekstremiteta, i uvećane limfne žlezde). Tegobe obično traju nekoliko dana i prolaze same od sebe. Međutim, teška klinička slika (neuroinvazivna forma bolesti) javlja se kod manje od 1 odsto inficiranih. U ovom slučaju, virus napada centralni nervni sistem i može da dovede do zapaljenja moždanih ovojnica (meningitisa) i zapaljenja mozga (encefalitisa). Simptomi koji se obično javljaju su jaka glavobolja, ukočenost vrata, dezorijentisanost, konfuzija, tremor, grčevi, mišićna slabost, a u nekim slučajevima i paraliza, a može da dođe i do kome. Više od 50 odsto hospitalizovanih usled groznice Zapadnog Nila ima dugotrajne posledice kao što su umor, slabost, mialgija, gubitak pamćenja i depresija. Većina ljudi je zaštićena od ponovnog obolevanja od virusa Zapadnog Nila nakon što prebole ovu bolest. Moguće je da kod lica sa oslabljenim imunosistemom ne dolazi do razvoja jakog imuniteta, tako da kod njih imunitet može da oslabi tokom vremena.

Dijagnoza se postavlja na osnovu epidemioloških podataka, kliničke slike i laboratorijskih analiza. Konačna dijagnoza ove bolesti potvrđuje se serološkim testiranjem uzoraka krvi ili likvora. Testovi, kao što je ELISA, dokazuju prisustvo specifičnih antitela (IgM i IgG) koja telo stvara kao odgovor na virus. Rano prepoznavanje simptoma i obraćanje lekaru su ključni, posebno za osobe koje spadaju u rizične grupe. Iako ne postoji specifičan antivirusni lek za terapiju, lečenje se svodi na ublažavanje simptoma i bolničku negu u težim slučajevima.

Čikungunja – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

Čikungunja je virusna bolest iz grupe zoonoza koja se prenosi ubodom zaraženih komaraca. Posebno je česta u tropskim i suptropskim delovima sveta.

Od početka 2025. godine do jula, prijavljeno je približno 240.000 slučajeva bolesti izazvane virusom čikungunja i 90 smrtnih slučajeva povezanih s njom, u 16 zemalja/teritorija u Americi, Africi, Aziji i Evropi. U EU (isključujući najudaljenije regione), u 2025. godini prijavljen je 31 autohtoni slučaj čikungunja iz Francuske (30) i Italije (1). Uzročnik bolesti je virus čikungunja (RNK virus), koji pripada rodu Alfavirusa, a porodici Togaviridae. Glavni put prenošenja je ubod zaraženog komarca iz roda Aedes, prvenstveno tigrastog komarca (Aedes albopictus) i egipatskog komarca (Aedes aegypti). Kada nezaraženi komarac sisa krv zaražene osobe, osobe koja u sebi ima virus čikungunje, komarac može da unese virus. Virus se zatim razmnožava u komarcu tokom nekoliko dana, ulazi u njegove pljuvačne žlezde i može se preneti na osetljivu osobu (ubodom komarca). Virus ponovo počinje da se razmnožava u novozaraženoj osobi i dostiže visoke koncentracije u krvi, nakon čega nezaraženi komarci sisanjem krvi mogu da se zaraze. Retki putevi prenošenja ove infekcije su s majke na dete tokom trudnoće i porođaja, i putem krvi (laboratorijski radnici). Ali se virus ne širi kašljanjem, kijanjem ili dodirom obolele osobe. U Africi, prirodni domaćini su i divlji primati koji su imali ubod komoraca koji žive u šumi. Inkubacija za ovu bolest je 3–7 dana. Asimptomatska infekcija se javlja kod oko 49 odsto inficiranih. Bolest može da se manifestuje kroz akutnu i hroničnu fazu. Akutna faza traje 1–2 nedelje i karakterišu je iznenadni simptomi slični gripu, ali su izraženi bolovi u zglobovima. Najčešći simptomi su: visoka temperatura, jak bol u zglobovima (ovo je najizraženiji i najtipičniji simptom) koji može biti toliko jak da onemogućava normalno kretanje i svakodnevne aktivnosti, a najčešće su pogođeni zglobovi šaka, stopala, kolena i lakata, glavobolja, bolovi u mišićima, osip (obično se javlja 2–5 dana nakon početka groznice, uglavnom po trupu i ekstremitetima), umor, mučnina i povraćanje. Hronična faza se manifestuje bolovima u zglobovima koji mogu da se zadrže mesecima, pa čak i godinama nakon akutne faze. Prema dostupnim dokazima, nakon što se osoba oporavi od infekcije čikungunjom, verovatno je da će biti imuna na buduće infekcije ovim virusom. Sumnja na čikungunju se postavlja na osnovu kliničke slike i podataka o putovanju u područja gde je bolest prisutna. Dijagnoza se potvrđuje serološkim testovima (detektuje se prisustvo specifičnih antitela – IgM i IgG u krvi, koja se stvaraju kao odgovor na virus) i PCR testom (detekcija genetskog materijala virusa). Ne postoji specifičan lek za čikungunju, a lečenje se svodi na ublažavanje simptoma, kao što su bol i temperatura, upotrebom nesteroidnih antiinflamatornih lekova.

Žuta groznica – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

Žuta groznica je opasna i potencijalno smrtonosna virusna bolest koja se prenosi ubodom komaraca. Javlja se u 47 endemskih zemalja u Africi, kao i u Centralnoj i Južnoj Americi. Oko 90 odsto svih slučajeva prijavljenih svake godine dešava se u podsaharskoj Africi. Zaraženi putnici iz područja gde je žuta groznica prisutna mogu preneti bolest u zemlje gde žute groznice nema. Međutim, bolest se može lako proširiti samo ako ta zemlja ima vrstu komaraca koja je sposobna da je prenosi, specifične klimatske uslove i životinjski rezervoar potreban za njeno održavanje.

Bolest je dobila ime po žutici (žutoj prebojenosti kože i očiju) koja se razvija kod težih oblika bolesti. Uzročnik bolesti je virus žute groznice, koji pripada rodu Flavivirusa, a porodici Flaviviridae. Glavni put prenošenja je ubod zaraženog komarca, prvenstveno iz roda Aedes (Aedes aegypti) i Haemagogus. Komarci se zaraze hraneći se krvlju zaraženih primata (majmunima), a zatim virus prenose na ljude. Ne prenosi se direktnim kontaktom sa obolelom osobom, kašljanjem ili poljupcem.

Postoje dva osnovna tipa prenošenja bolesti: urbani tip (gradski ciklus, koji se prenosi u gradskim sredinama ubodom komarca Aedes aegypti, koji se zarazio hraneći se krvlju inficirane osobe) i silvatični tip (ciklus džungle, koji se prenosi u šumskim područjima u kojima komarci inficiraju ljude nakon što su se zarazili od majmuna). Nedavno je opisan i intermedijarni tip prenosa bolesti (ciklus savane), što je trenutno najčešći način prenošenja bolesti u Africi kod ljudi koji žive ili rade na područjima na granici s džunglom. Inkubacija je 3–6 dana. Klinička slika varira od blagih, asimptomatskih oblika do teških, po život opasnih. Većina obolelih razvija blage simptome koji obično prolaze nakon 3–4 dana. Simptomi i znaci su: nagli porast temperature i groznica, jaka glavobolja, bolovi u mišićima i zglobovima (posebno leđni mišići), mučnina i povraćanje, gubitak apetita i iscrpljenost. Teška klinička slika (toksična faza) se javlja kod oko 15 odsto obolelih, nakon kratkog perioda poboljšanja. U ovoj fazi dolazi do oštećenja vitalnih organa, što može biti fatalno. Najčešće se vraća temperatura i dolazi do žutice (žuta prebojenost kože i beonjača), krvarenja iz nosa i desni, kao i u digestivnom traktu (povraćanje krvi, krvave stolice), a javlja se i zatajenje bubrega i jetre, delirijum i koma. Dijagnoza se postavlja na osnovu kliničke slike i podataka o putovanju u endemska područja. Konačna potvrda se vrši PCR testom (koristan je u ranoj fazi bolesti za detekciju genetskog materijala virusa) i serološkim testovima (detekcija prisustva antitela – IgM i IgG na virus u krvi). Ne postoji specifičan antivirusni lek za žutu groznicu, pa je lečenje isključivo simptomatsko. Podrazumeva ublažavanje bolova, snižavanje temperature i bolničku negu u težim slučajevima. Postoji efikasna vakcina.

Zika virusna bolest – uzrok, simptomi, klinička slika, dijagnoza i lečenje

Zika virusna bolest je endemska bolest u tropskim i suptropskim regionima sveta, s najvećim rizikom od infekcije u Latinskoj Americi i na Karibima. Iako je broj slučajeva zika virusne bolesti opao na globalnom nivou od 2017. godine, prijavljene su nove, ali manje epidemije, kao što su one na Tajlandu i u Indiji 2024. godine.

Zika virusna infekcija je virusno oboljenje koje se prenosi komarcima. Iako je većina kliničkih slučajeva blaga, najveća opasnost je od pojave urođenih mana, odnosno beba rođenih sa mikrocefalijom, pojave slučajeva Gijen-Bareovog sindroma, izuzetno retke, ali po život opasne imunološki izazvane trombocitopenije, i, uopšteno, rizika od seksualnog prenošenja u viremičnoj fazi. Uzročnik je zika virus, koji pripada porodici Flaviviridae. Ovaj virus je u bliskom srodstvu s virusima koji uzrokuju denga groznicu, žutu groznicu i groznicu Zapadnog Nila. Primarni put prenošenja je ubod komarca iz roda Aedes, prvenstveno Aedes aegypti i Aedes albopictus. Zika virus se može preneti i seksualnim putem, čak i nekoliko meseci nakon što su simptomi prestali. Virus se može preneti s trudnice na fetus tokom trudnoće, što može dovesti do ozbiljnih urođenih mana bebe. Takođe, prenos je moguć i tokom porođaja. U retkim slučajevima, virus se može preneti putem transfuzije krvi. Inkubacija traje 3–12 dana. Oko 80 odsto zaraženih osoba nema nikakve simptome i nije svesno da je inficirano. U slučajevima kada se simptomi pojave, obično su blagi i traju 2–7 dana. Najčešći simptomi su blago povišena temperatura, makulo-papularni osip i svrab, bolovi u zglobovima i mišićima, crvenilo očiju (ne-purulentni konjunktivitis), glavobolja, opšta slabost i malaksalost. Paixao i saradnici su uočili, nakon 36 meseci praćenja kohorte od 11,5 miliona živorođene pedijatrijske dece, da je smrtnost među decom sa urođenim sindromom zika 11,3 puta veća nego kod dece bez njega. U meta-analizi 13 udruženih brazilskih kohorti, rizik od štetnih ishoda kod potomaka s prenatalnom izloženošću zika virusu potvrđenom PCR testom je bio visok (stopa pobačaja je bila 0,9, a stopa mrtvorođenih 0,3 odsto).

Dijagnoza se postavlja na osnovu kliničke slike, podataka o putovanju, kao i laboratorijskih analiza. Konačna dijagnoza se postavlja PCR testom (detekcija genetskog materijala virusa u ranoj fazi bolesti iz uzoraka krvi, urina ili likvora) i serološkim testovima (detekcija antitela na zika virus, ali je njihova primena otežana zbog mogućnosti unakrsnih reakcija s drugim flavivirusima). Antigensko preklapanje, a time i visoka unakrsna reaktivnost antitela između virusa denge i zika virusa, otežava serološko testiranje i za akutne i za ranije zika virusne infekcije. Pošto još uvek ne postoji vakcina ni terapija, monoklonska antitela koja neutrališu virus zika bila bi od velikog interesa, posebno za trudnice i imunokompromitovane pacijente. Lečenje je simptomatsko i podrazumeva ublažavanje simptoma, odmor i hidraciju. Ne preporučuje se uzimanje aspirina i drugih nesteroidnih antiinflamatornih lekova zbog rizika od krvarenja, a posebno kod dece.

Bolesti koje se prenose komarcima u Srbiji

Malarija je u Srbiji (bivšoj Jugoslaviji) iskorenjena još 1974. godine (poslednji autohtoni slučaj registrovan je u Srbiji 1964. godine). To znači da ne postoje autohtoni slučajevi, odnosno nema komaraca iz roda Anopheles koji su zaraženi i koji bi mogli preneti parazita na ljude unutar same Srbije. Međutim, s vremena na vreme u Srbiji se registruju importovani slučajevi malarije (osobe koje su boravile u endemskim područjima – uglavnom u Africi i tropskim delovima sveta i zarazili se tamo). Tako je 2019. godine registrovano 14 importovanih slučajeva malarije u Srbiji.

Groznica Zapadnog Nila prisutna je u Srbiji i smatra se autohtonim oboljenjem. U Srbiji je od 2012. godine uveden nadzor nad groznicom Zapadnog Nila i registrovani su prvi slučajevi ove bolesti. Do sada je najveći broj registrovanih slučajeva zabeležen 2013. godine i to 303 i 2018. godine 415. Obolevanje od groznice Zapadnog Nila je sezonskog karaktera i obično se javlja tokom letnjih meseci, kada je populacija komaraca najbrojnija i najaktivnija. Virus Zapadnog Nila može da zarazi komarce roda Culex na temperaturama nižim od 18 stepeni Celzijusa. Više temperature dovode do kraćeg perioda razvoja virusa u komarcu, bržih mutacija i evolucije virusa, kao i do veće količine virusa. Pored temperature vazduha, komarci Culex su osetljivi i na druge klimatske faktore, kao što su temperatura tla, relativna vlažnost, sadržaj vode u tlu i brzina vetra. Više padavina, visoka vlažnost i vetar smanjuju brojnost komaraca, a time i rizik od bolesti. Prirodni ili veštački kontejneri napunjeni vodom su neophodni za njihovo razmnožavanje. U Evropi se većina slučajeva javlja između jula i oktobra, sa vrhuncem infekcija uglavnom u avgustu. Stoga će rast temperature verovatno dovesti do bržeg prenosa i šire distribucije virusa Zapadnog Nila u Evropi, dužih sezona prenosa i većeg rizika od lokalnog sticanja ljudskih infekcija virusom Zapadnog Nila, kako u postojećim područjima prenosa tako i u evropskim regionima gde je nije bilo.

Situacija sa čikungunjom, zika virusom i dengom u Srbiji je slična onoj s malarijom. Nijedna od navedenih bolesti nije autohtona u Srbiji, što znači da virusi koji ih uzrokuju ne cirkulišu prirodno u populaciji komaraca u našoj zemlji. Srbija se suočava s potencijalnim rizikom od ovih bolesti zbog prisustva tigrastog komarca (Aedes albopictus), koji je njihov glavni prenosilac. Prisustvo tigrastog komarca, zajedno s klimatskim promenama koje pogoduju njegovom razmnožavanju, stvara potencijal za buduće izbijanje epidemija. Zbog toga se sprovodi stalan monitoring populacije komaraca, a javnost se edukuje o merama prevencije. Rizik od žute groznice u Srbiji je izuzetno mali, a glavni razlog je što je za prenošenje žute groznice potreban komarac iz roda Aedes, koji je prilagođen tropskoj i suptropskoj klimi. Najefikasniji način prevencije žute groznice je vakcinom. Mnoge zemlje zahtevaju međunarodni sertifikat o vakcinaciji (žuti karton) za putnike. U Srbiji se vakcinacija protiv žute groznice sprovodi u nadležnim centrima.

Shutterstock.com

Bolesti koje se prenose komarcima – opšte mere prevencije

Prevencija bolesti koje se prenose komarcima zasniva se na nekoliko ključnih opštih mera:

1. Izbegavanje boravka na otvorenom u periodu najveće aktivnosti komaraca, a to je obično od sumraka do zore.

2. Nošenje zaštitne odeće i odeće određenih boja (dugi rukavi i nogavice, posebno ako se boravi u područjima s visokom koncentracijom komaraca).

3. Korišćenje repelenata (sredstva za odbijanje komaraca koja se nanose na kožu ili odeću).

4. Postavljanje mreža na prozore i vrata, korišćenje klima-uređaja (komarci ne vole hladan i suv vazduh) i električnih aparata protiv komaraca.

5. Suzbijanje populacije komaraca (uništavanje legla, odnosno mesta gde polažu jaja).

6. Uklanjanje stajaće vode (pražnjenje posuda s vodom u dvorištu, baštama i na terasama – saksije, kante, stare gume, dečije igračke).

7. Održavanje sistema za odvodnjavanje (čišćenje oluka i drenažnih kanala, kako se voda ne bi zadržavala).

8. Primena larvicida u vodenim površinama koje nije moguće isušiti.

Sve ove mere, primenjene zajedno, značajno smanjuju rizik od obolevanja od bolesti koje prenose komarci.

Shutterstock.com

Bolesti koje se prenose komarcima – vakcine

Specifična preventivna mera u vidu vakcine primenjuje se protiv žute groznice koja se rutinski preporučuje putnicima koji putuju u endemska područja. Vakcinacija je najefikasniji način prevencije žute groznice. Razvijena je još 1937. godine i smatra se jednom od najuspešnijih u istoriji medicine. Jedna doza ove žive vakcine pruža doživotni imunitet. Međunarodni sertifikat o vakcinaciji (tzv. „žuti karton”) obavezan je za ulazak u mnoge zemlje Afrike i Južne Amerike. Daje se jedna doza vakcine. Iako se nekada preporučivalo davanje buster doza svakih 10 godina, Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je 2016. godine zvanično potvrdila da je jedna doza vakcine dovoljna da pruži doživotnu zaštitu od žute groznice. Imunitet posle date doze vakcine se razvija 10 dana nakon primanja vakcine. Vakcinacija se preporučuje za sve osobe starije od 9 meseci koje putuju u područja u kojima postoji rizik od žute groznice (određeni delovi Afrike i Južne Amerike), kao i za laboratorijske radnike koji rade s virusom žute groznice. Može se dati deci uzrasta 6–9 meseci, ali samo u posebnim okolnostima.

Vakcine protiv denga groznice su relativno nove. Trenutno su u opticaju dve vakcine: Qdenga (TAK-003) i Dengvaxia (CYD-TDV).

Qdenga je novija vakcina i pokazala je dobre rezultate u kliničkim ispitivanjima. Odobrena je za upotrebu u različitim zemljama, prvenstveno u onima u kojima je denga groznica endemska. Evropska agencija za lekove odobrila je vakcinu za osobe starije od četiri godine. Iako je odobrena za upotrebu u EU, primarno je namenjena putnicima i ljudima koji žive u endemskim područjima.

Dengvaxia je prva vakcina protiv denga groznice koja je odobrena za komercijalnu upotrebu. Međutim, njena primena je ograničena zbog komplikacija koje su se javile. SZO je utvrdila da vakcina može da poveća rizik od težeg oblika bolesti kod onih koji nisu prethodno bili zaraženi virusom. Zbog toga se preporučuje samo za osobe koje su već preležale denga groznicu, a žive u endemskim područjima.

Pored toga, postoje vakcine i protiv čikungunje. Postoje dve vakcine.

IXCHIQ (živa, atenuirana vakcina) je prva vakcina protiv čikungunje koju je odobrila američka Agencija za hranu i lekove (FDA) i Evropska unija. Sadrži oslabljeni, živi virus čikungunje. Vakcina ne može da izazove bolest, ali stimuliše imunosistem da stvori snažan imuni odgovor i antitela, pripremajući telo za borbu protiv virusa, ako dođe do infekcije. Klinička ispitivanja su pokazala da je vakcina veoma efikasna i da stvara zaštitu koja traje najmanje dve godine. Daje se u jednoj dozi. Preporučuje se za odrasle od 18 do 64 godine koji su pod povećanim rizikom od izlaganja virusu. To uključuje putnike koji putuju u endemska područja, kao i laboratorijske radnike koji rade s virusom. Iako je odobrena u EU, važno je napomenuti da su u toku dodatna istraživanja neželjenih reakcija kod osoba starijih od 60 godina, pa se preporučuje oprez u ovoj starosnoj grupi.

VIMKUNYA (vakcina napravljena od partikula sličnih virusu – virus-like particles) je druga vakcina protiv čikungunje, koja je nedavno odobrena za upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropskoj uniji. Daje se u jednoj dozi. Odobrena je za osobe starije od 12 godina. Klinička ispitivanja su pokazala da je ova vakcina takođe visoko efikasna u stvaranju antitela.

Dugo vremena nije postojala vakcina protiv malarije, ali u poslednjih nekoliko godina došlo je do značajnog napretka.

Svetska zdravstvena organizacija preporučila je dve vakcine za prevenciju malarije, a obe su namenjene prvenstveno deci u područjima s visokim rizikom od oboljenja. To su RTS,S/AS01 (trgovačko ime Mosquirix) i R21/Matrix-M. RTS, S/AS01 vakcina je 2021. godine odobrena od SZO. Vakcina cilja parazit Plasmodium falciparum, najsmrtonosniju vrstu malarije, i deluje u ranoj fazi infekcije, pre nego što se parazit razmnoži u jetri i napadne crvena krvna zrnca. Klinička ispitivanja su pokazala da vakcina smanjuje rizik od teškog oblika malarije kod dece za oko 30–40 odsto. Efikasnost opada s vremenom, pa se zato preporučuje uzimanje više doza. Vakcina se daje u četiri doze. SZO je preporučila da se ova vakcina koristi u područjima subsaharske Afrike i drugim regionima gde je malarija endemska.

Shutterstock.com

Drugu vakcinu protiv malarije preporučila je SZO 2023. godine (R21/Matrix-M vakcina). Razvijena je od strane Univerziteta u Oksfordu i Serum Institute of India. Slično kao i RTS,S vakcina, ona cilja parazit P. falciparum. Međutim, pokazala je nešto veću efikasnost u kliničkim ispitivanjima. Efikasnost vakcine u sprečavanju simptomatskih slučajeva malarije je oko 75 odsto kod dece u područjima s visoko sezonskim prenošenjem virusa, tokom 12 meseci nakon primanja tri doze. Daje se u četiri doze, a efikasnost se održava i nakon četvrte doze, koja se daje godinu dana nakon treće. Ova vakcina je takođe namenjena prevenciji malarije kod dece koja žive u endemskim područjima. Njihova primena se kombinuje sa upotrebom mreža za komarce tretiranih insekticidima, lekovima za prevenciju i brzim dijagnostičkim testovima. Ove vakcine su trenutno u fazi masovne proizvodnje i distribucije, i primarno su namenjene zemljama subsaharske Afrike.

Malarija – preekspoziciona zaštita primenom antimalarika

Svetska zdravstvena organizacija naglašava da je prevencija malarije složena i zahteva kombinaciju različitih mera, od kojih je jedna od najvažnijih preekspoziciona profilaksa (PrEP). PrEP podrazumeva uzimanje lekova pre, tokom i nakon boravka u području u kome postoji rizik od malarije. SZO preporuke za putnike zasnivaju se na principu ABCD prevencije malarije, što uključuje:

• A (Awareness): Budite svesni rizika od malarije u zemlji koju posećujete.
• B (Bite prevention): Zaštitite se od ujeda komaraca.
• C (Chemoprophylaxis): Uzimajte antimalarike ako je to preporučeno za vašu destinaciju.
• D (Diagnosis): U slučaju pojave simptoma (groznica), potražite hitnu medicinsku pomoć i tražite utvrđivanje da li imate malariju.

Odabir leka za preekspozicionu profilaksu zavisi od geografske destinacije, zdravstvenog stanja putnika, rezistencije na lekove i dužine boravka. Trenutno se za profilaksu najčešće koriste sledeći lekovi: Atovakon-proguanil (Malarone), Doksiciklin, Meflokin (Lariam) i Hlorokin. Svi antimalarici za profilaksu uzimaju se isključivo uz konsultaciju i recept lekara. Nijedan lek ne pruža 100 odsto zaštitu, što znači da hemoprofilaksu treba sprovodi istovremeno s ličnom zaštitom od uboda komaraca.

Budućnost bolesti koje se prenose komarcima

Budućnost bolesti koje prenose komarci u Evropi je tema koja izaziva sve veću zabrinutost među zdravstvenim stručnjacima. Evropa se suočava s novim izazovima usled klimatskih promena i globalizacije, što stvara idealne uslove za širenje invazivnih vrsta komaraca i bolesti koje su nekada bile isključivo tropske.

Evropa se zagreva dvostruko brže od globalnog proseka, a duža i toplija leta i sve češći toplotni talasi i poplave stvaraju savršene uslove za razmnožavanje komaraca. Vrste komaraca poput tigrastog komarca (Aedes albopictus) i egipatskog komarca (Aedes aegypti, prenosioca denga i zika virusa) šire se na sever i zapad Evrope. Tigrasti komarac, na primer, u poslednjoj deceniji kolonizovao je brojne evropske zemlje, a procenat regiona u kojima je prisutan porastao je sa 114 na 337. Više temperature omogućavaju komarcima da budu duže aktivni tokom godine, što povećava rizik od ujeda i prenošenja virusa. Više temperature skraćuju period inkubacije virusa unutar komarca, što znači da komarac može preneti virus na čoveka u kraćem vremenskom periodu nakon što se zarazio.

Statistike Evropskog centra za prevenciju i kontrolu bolesti (ECDC) su alarmantne i jasno ukazuju na sve ozbiljniju situaciju. Broj autohtonih slučajeva denge u Evropi značajno raste. Dok je u periodu od 2010. do 2021. godine ukupan broj slučajeva bio 73, taj broj je samo u 2023. godini porastao na 130. Takođe, broj importovanih slučajeva, koji su povezani s putovanjima, dostigao je rekordan nivo od preko 4.900 u 2023. godini. Groznica Zapadnog Nila postala je endemična u mnogim evropskim zemljama. U 2022. godini, 11 evropskih zemalja prijavilo je više od 1.100 autohtonih slučajeva, a u 2023. godini taj broj se ponovio, sa 713 autohtonih slučajeva u devet zemalja. Stručnjaci ECDC-a i Svetske zdravstvene organizacije upozoravaju da se Evropa kreće iz povremenog javljanja slučajeva prema endemskom stanju za bolesti poput denga groznice.

U budućnosti se može očekivati i ponovna pojava malarije. Borba protiv ovog problema zahteva zajedničke napore i dobre strategije:

·   Eliminacija stajaće vode u kojoj se komarci razmnožavaju.

·   Upotreba ekološki prihvatljivih larvicida i stalni nadzor nad populacijama komaraca.

·   Poboljšanje sistema ranog upozoravanja i brže dijagnostikovanje tropskih bolesti, s obzirom da lekari u Evropi nemaju dovoljno iskustva s njima.

·   Povećanje svesti javnosti o važnosti korišćenja repelenata, postavljanja mreža na prozore i nošenja odeće koja pokriva kožu.

Budućnost zdravlja u Evropi u velikoj meri zavisi od naše sposobnosti da se prilagodimo i efikasno borimo protiv ovih promena.

Naslovna fotografija – Shutterstock.com