Od prestonice do prestonice – kroz vreme i emocije

Knjiga Prestonice Ane Atanasković vodi čitaoce u gradove koji su u nekom istorijskom trenutku bili srpske prestonice – od Beograda, preko Smedereva, Kragujevca, Kruševca, pa do mesta koja danas postoje kao istorijska činjenica i arheološki nalazi, kakva su Ras ili Debrc. Autorka podseća na dramatične okolnosti i zanimljive ličnosti važne za mesta koja opisuje, ali ih prepliće sa sopstvenim doživljajima i ljudima koji je vezuju za svaku izabranu lokaciju. Tako ova knjiga predstavlja zbirku svojevrsnih putopisa, koji mogu da posuže i kao dobar vodič za kratak ali sadržajan praznični izlet.

Ako nemaš koga da voliš, voli Beograd

Najobimniji deo knjige zauzima današnja prestonica Beograd. Delom zato što je najveći, najduže u kontinuitetu je glavni grad zemlje, a i zato što je najveći deo života same autorke vezan za Beograd. Ali, nije samo to u pitanju. Kad se pročitaju priče o njemu, čitalac shvata da je dobio inspiraciju za desetine izleta i putovanja, a da iz Beograda i ne iskorači. Priču o Beogradu Ana Atanasković počinje rečenicom: „Ako nemaš koga da voliš, voli Beograd.”

U tekstovima o Beogradu Ana Atanasković opisuje mesta na kojima su se ukrstile istorija grada i njena privatna priča. Ona ih tako vešto spliće, da čitalac odmah dobije želju da zajedno s knjigom skokne po svoj lični komad tog urbanog kolača. Tako, Ana evocira sećanje na svoj prvi dolazak u beogradski hotel Moskva i u njega ušnirava tekst novinske reklame iz 1908. godine, kad je hotel tek otvoren: „Novi hotel prvoga reda u centrumu varoši, sopstveno električno osvetljenje i električni lift (uspinjač) zatim parno grejanje, elegantna kafana, restoracija i terasa. Srpska i francuska kujna, cene umerene. Ceo nameštaj je od trešnjevog drveta, a stepenište od ripanjskog i švedskog granita.”

U pričama o Beogradu ne izostaje ni ona o despotu Stefanu Lazareviću, koji je Beograd dobio u miraz i prvi ga učinio prestonicom, ali ni lična zapažanja: „Nezaštićeni makovi, u parčetu gradske zapuštenosti, u nekakvom besmislu, bujaju uprkos svemu.”

Kalemegdan i crkva Ružica – Shutterstock.com

Kruševac, prestonica kneza Lazara i grad glumaca

Sledeća prestonica u koju nas vodi ova knjiga je Kruševac. Kruševac je bio prestonica kneza Lazara u vreme Kosovskog boja i mesto gde je zaklinjao vitezove pred odsudnu bitku, ali je istovremeno i grad autorkinog „zlatnog sećanja na detinjstvo”. Tako ćemo, ako posetimo Kruševac s knjigom Ane Atanasković u ruci, moći bolje da razumemo priče koje pričaju spomenici, ali i da zavirimo u manje dramatične, ali takođe emocijama natopljene tačke grada.

Ana piše i o starim i novim kruševačkim kafanama, o prijateljima, o Bagdali, brdu iznad Kruševca, o njegovom duhu i urbanizaciji. Sa ovom knjigom u ruci, posetilac će moći da vidi i ono čega na Bagdali ima sada, ali i one donje, neveštom oku nevidljive slojeve. Ana upućuje čitaoca od kojih sve tokova nastaje zapadna Morava, pa kaže: „Zajedničkim vodenim snagama čine moju reku, onu koja je tekla ispod moje kuće. Reka teče i dalje, samo kuća nije više moja.”

Ne izostavlja ni nadaleko čuveni kruševački smisao za humor i kaže: Kruševljani su rođeni glumci, a ta brojna i značajna dinastija glumaca Kruševljana počinje s Miodragom Petrovićem Čkaljom.

Ostaci srednejvekovne tvrđave u Kruševcu © Studiof20/ Shutterstock.com

Smederevo kao druga šansa

Smederevo sa svojom i danas impresivnom srdnjovekovnom tvrđavom na ušću Jezave u Dunav izgradio je Đurađ Branković i njegova, u narodnim pesmama ozloglašena žena, „Prokleta Jerina”, a u istoriji Irina Kantakuzin. Građeno je nakon što je posle smrti despota Stefana Lazarevića Beograd vraćen darodavcu, a pokosovska Srbija ostala bez prestonice. Zato Ana Atanasković o Smederevu govori kao o „drugoj šansi”.

O značaju druge šanse za prestonice, za narode i za svaki pojedinačni, obični život, najbolje je razmišljati zagledan u široki Dunav koji protiče ispod samih zidina smederevske tvrđave, na svega pedesetak kilometara od Beograda.

Srednjovekovna tvrđava u smederevu ‘- Shutterstock.com

Kao kiša oko Kragujevca…

Čitalac nikako ne bi trebalo da se ugleda na kišu, pa da i on na svojim izletničkim pohodima zaobiđe Kragujevac. Kragujevac je bio prva prestonica u periodu oslobađanja od Turaka, u njemu je stolovao vođa Drugog srpskog ustanka Miloš Obrenović. U njemu je mnogo toga prvog osnovano u nastojanju da se još nepotpuno oslobođenoj zemlji udari temelj moderne države. Kragujevac je bio prestonica 23 godine, piše Ana Atanasković, a za to vreme tu je osnovano prvo pozorište, prve novine, prva gimnazija, prvi sud, biblioteka, prva apoteka, časovničarska radnja, profesionalni orkestar, a ponajvažnije, tu je donet prvi moderni ustav, onaj Sretenjski. Osim što podseća na značajne ličnosti čiji su koraci odjekivali kragujevačkom kaldrmom, Ana Atanasković podseća i na čuveni šumadijski čaj, kuvanu blagu rakiju, koja i danas može da okrepi sve one koji se odluče da jedan izletnički dan provedu u Kragujevcu.

Centar Kragujevca  © DMZ001/ Shutterstock.com

Nemanjićki Ras, državni sabori i urmašice

Do prve prestonice dinastije Nemanjić, starom gradu Rasu, ide se ka Novom Pazaru i Raški. O prestonici svedoče „stare zidine na vrhu zašiljenog brda”, piše Ana Atanasković. „Onda idemo ka najstarijoj crkvi u Srbiji (8. vek, a možda i ranije) koja je bila mesto na kome su se održavali državni sabori u 12. veku. To je Crkva Svetih apostola Petra i Pavla, u obliku četvorolista upisanog u kružni zid. U njoj je bilo sedište Raške episkopije, a Ras je bio prva prestonica dinastije Nemanjić”.

Osim što upućuje šta se još mora videti i doživeti ako se pohodi ova najstarija među prestonicama, Ana Atanasković upućuje i na manastir Studenicu, ali nam otkriva i svoj doživljaj tog impresivnog mesta, ljude i okolnosti koje su je pratile na tom putu, a ne preskače ni opojni ukus urmašica koje je tada probala.

Još je mnogo malih i velikih priča koje čitaocu stoje na raspolaganju ako krene na putovanja po itineraru u knjizi Prestonice Ane Atanasković. 

Ova autorka je pre knjige Prestonice objavila roman Zmajeva žena, inspirisan životom supruge despota Stefana Lazarevića, zatim romane Moja ljubav Nikola Tesla, Davorjanka Paunović, Kraljica jorgovana i druge.

Naslovna fotograafija – Detalj sa Kalemegdana, srednjevekovne kule i most – Shutterstock.com